SERANDER KELİMESİ TÜRKÇE Mİ?
Tarih: 3.11.2019 10:30:20
Mehmet ŞAHİN

Şehir tarihçiliğinde, bir şehrin, bir yörenin dil, tarih, kültür ve sanatı ile ilgili çalışmalarda araştırmacı ve akademisyenlerin, gerçeği, hakikati yansıtma adına kılı kırk yarma sorumlulukları vardır.

Doç. Dr. Necati Demir´in Trabzon ve Yöresinde Serenderler (1) başlıklı makalesinde, yöre halkımızın öteden beri hayatının içinde yer alan seranderlerle ilgili hem tarihi hem mimari bilgi verilmekte hem de kelimenin menşei, kökeni, dilbilimsel terimi ile etimolojisi hakkında analizler yer almakta ve kelimenin Türkçe olduğu iftiharla savunulmaktadır: 

Kelimenin kökü ve yapısı ile ilgili herhangi bir kaynakta bir bilgiye rastlanılmış olması, kelimenin çözülememiş veya çözülmemiş olması kelimenin Türkçe olduğunun delili olamaz. Yazının devamında yazarın iddiasının aksine, kelimenin çözümü ve nasıl türetildiği görülecektir.

Adı geçen makalenin “Serender Kelimesinin Kaynağı”  başlığı altında, kelimenin Derleme Sözlüğü´nde ve Türkçe Sözlük´te yer aldığı ifade edilerek nasıl oluştuğu bir takım ses olayları ile uzun uzun anlatıldıktan sonra şu sonuca varılmaktadır: 

Peki bu açıklamalar, tahliller gerçeği, hakikati yansıtmakta mıdır ? Gerçekten serander kelimesi Türkçe midir ?

Evvela şundan başlayalım. Seranderler yöremizde, yiyeceklerin öncelikle kurutulması sonrasında depolanması ve saklanması için kullanılan ayrı veya evlerin üst bölümlerinde yer alan tabanı aralıklı yapılardır.

Malum, yöremiz çok yağmur aldığı için, ot kurutmak, mısır kurutmak çok zordur. İklim buna pek müsaade etmez. İşte seranderler bu zorlukları aşmak için ortaya çıkmış, yiyecek kurutma, zararlılardan koruma ve saklama yerleridir.

Kelimenin kökenine gelince: Ülkemizde Türkçe´den başka çeşitli dillerin konuşulduğu, dillerin birbirlerinden etkilendikleri ve birbirlerinden kelime alıp verdikleri, sosyal hayatın değişik alanlarında bu kelimelerin kullanıldığı bir gerçektir. Daha düne kadar bir çok köy, kasaba ve yerleşim yeri, yüzyıllardan beri farklı dillerden gelen orijinal isimleri ile anılıyordu. Alınan kararlarla bu tür yer isimleri değiştirilerek Türkçeleştirildi. 

Bir yöre, bir şehir ile ilgili olarak araştırma yapacak akademisyen ve araştırmacının eğer bir tezden yola çıkmıyorsa, objektif olmak istiyorsa bu gerçeklerden yola çıkması gerekir.

Tarama Sözlüğü´ne girmiş her sözcüğün kesin olarak Türkçe olduğu da savunulamaz. Nitekim Lazca olan ve Tarama Sözlüğü´ne girmiş 30 kadar kelimenin Türkçe olmadığını delilleriyle ortaya koyan İrfan Çağatay´ın “Derleme Sözlüğü´nde Lazca Unsurlar” adlı  makalesi (2) bu gerçeği ortaya koymaktadır.

Trabzon ve ilçelerinde Cumhuriyet öncesi ve sonrasında şu veya bu sayıda kişinin, ailenin Rumca konuştuğu bilinmektedir. Doğal olarak sosyal hayatın değişik alanlarında bu dilden kelimeler yer almıştır. Serander kelimesi de bu kelimelerdendir. Çaykara´lı 45-50 yaş üstü Rumca bilen bireylerin ( bir kısım köyler hariç) bu kelimenin kurutma anlamına gelen fiil kökünden türetilmiş bir kelime olduğunu bilecekleri kesindir.

Serander kelimesi, Rumca fiillere eklenen –der eki ile türetilmiş bir kelimedir. Bu ek  ile fiillerden ism-i alet (alet ismi) türetilmektedir. Aşağıdaki çizelgede bu ek ile türetilmiş kelimeler ve anlamları yer almaktadır:

KELİME

ANLAMI

-der eki almış hali

ANLAMI

Kserenimo, kseron

Kurumak, kuru

Kserander

Kurutucu

Aniksimo

Açmak

Anihder

Açıcı-Anahtar

Brasebsimo

Toplamak

Brasefder

Tırmık-Toplayıcı

İlisimo

Süzmek

İlisder

Süzgeç

Ğrizepsimo

Kazmak, tırmalamak

Greyder

Kazıcı

Agonema

Bilemek, bileme

Agonefder

Bileyici

Gumbesimo

İliklemek, bitiştirmek

Gumbesder

Düğme

 

 

 

 

 

 

 

 

Çizelgede görüldüğü gibi anahtar kelimesi de Rumcadır. Türk Dil Kurumu´nun web sitesindeki Türkçe sözlüğünde kelime şu şekilde yer almaktadır (3): 

Çaykara´da yukarıdaki kelimelerle ilgili çok değişik kullanımlar mevcuttur: Nakserenese (kuruyasın). Bir canlının kuruması demek canlılığını kaybetmesi demek olduğundan mecazi olarak canın çıksın, öl, geber anlamında kullanılan bir bedduadır. Kelime Kserander kelimesinin kökü olan ve kuruma anlamına gelen kserenimo fiilinin 2. Tekil şahıs çekimli halidir.

Ülkemizde maalesef bilimsel çalışma adı altında çok büyük yanlışlıklar yapıldığı; bunların bir kısmının yeterince araştırılma yapılmamasından, bir kısmının ideolojik körlükten.. kaynaklandığı bir vakıadır.

Sonuç olarak yazının amacı bir kelimeyi başka milletlere ve dillere bağlamak değil, bir hakikati ortaya çıkararak yöresel çalışma yapanların dikkatini çekmektir. Şüphesiz yanlış hesap Bağdat´tan döner. 

1-Erdem Cilt 14 , Sayı 41 , Ocak 2004 , Sayfalar 99 - 118

2-Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, Yıl 2018, Cilt 66, Sayı 1

3-https://sozluk.gov.tr/?kelime=

Anahtar Kelimeler: SERANDER, KELİMESİ, TÜRKÇE
Okuyucu Yorumları (0 yorum)
Adınız Soyadınız *
E-Posta *
 
Telefon
Güvenlik *
Yenile
 
Yorumunuz *
Yazarın Diğer Yazıları
Yıkım mı, Gönül belediyeciliği mi ? (16 Ekim 2019 - Çarşamba)
Sayfa:
SAYFA EDİTÖRÜ

Trabzon için namaz vakitleri
İmsak Güneş Öğle İkindi Akşam Yatsi
05:51 07:37 12:34 14:54 17:13 18:46
Çok Okunanlar
Çok Yorumlananlar

 

/resimler/2015-5/15/1603147087579.jpg
Başlangıç Tarihi
Bitiş Tarihi